بخشی از کتاب:

 در اين بخش به خدماتی كه متقابلاً ايران و ايرانيان نسبت به اسلام و يا تمدن اسلامی انجام داده‏ اند می‏ پردازيم. در آغاز بخش دوم تذكر داديم كه‏ خدمت يك قوم به يك دين اين است كه نيروهای مادی و معنوی خود، ذوق و استعداد و فكر و ابتكار خود را در اختيار آن قرار دهد و در اين كار خلوص‏ نيت داشته باشد.

ايرانيان بيش از هر ملت ديگر نيروهای خود را در اختيار اسلام قرار دادند و بيش از هر ملت ديگر در اين راه صميميت و اخلاص نشان دادند. در اين دو جهت هيچ ملتی به پای ايرانيان نمی ‏رسد. حتی خود ملت عرب كه‏ دين اسلام در ميان آنها ظهور كرد. هدف ما در اين بخش اثبات اين دو جهت است خصوصاً جهت دوم.

راجع به خدمات فراوان ايرانيان به اسلام زياد سخن گفته می‏ شود. ولی‏ كمتر به اين نكته توجه می‏ شود كه ايرانيان شاهكارهای خود را در راه خدمت‏ به اسلام به وجود آوردند، و جز نيروی عشق و ايمان نيروی ديگری قادر نيست‏ شاهكار خلق كند و در حقيقت اين اسلام بود كه استعداد ايرانی را تحريك‏ كرد و در او روح تازه ‏ای دميد و او را به هيجان آورد، اگر نه چرا ايرانيان صد يك اين همت را در راه كيش پيشين خويش بروز ندادند.

به همان نسبت كه اسلام يك دين همه جانبه است و بر جنبه ‏های مختلف‏ حيات بشری سيطره دارد، خدمات ايرانيان به اسلام نيز وسيع و گسترده و همه جانبه است و در صحنه‏ ها و جبهه ‏های گوناگون صورت گرفته است. ما در اين مختصر ولو به طور اجمال، در حدود امكانات و اطلاعات خودمان به همه جوانب و جبهه‏ ها اشاره می ‏كنيم.

اولين خدمتی كه بايد از آن نام برد، خدمت تمدن كهن ايرانی به تمدن‏ جوان اسلامی است. اين تمدن كهن به تمدن جوان و با عظمت اسلامی كمك و خدمت فراوان نمود. هر چند اين مطلب از مقصود اصلی ما كه تشريح خدمات‏ صادقانه ايرانيان به اسلام است بيرون است، زيرا مورد استفاده قرار گرفتن يك تمدن كهن برای يك تمدن جديد كه در حال رشد و پا گرفتن است‏ طبيعی و قهری است، ولی اين دو مطلب آنچنان به هم پيوسته است، كه با ذكر هر يك بدون ديگری مطلب ناقص به نظر می‏رسد. بعلاوه عنوان كتاب « خدمات متقابل اسلام و ايران » است، لهذا ناچاريم به آنچه مربوط به‏ ايران است نيز اشاره كنيم، اعم از آنكه جزء خدمات ايرانيان مسلمان‏ شمرده شود يا شمرده نشود. خواننده اين كتاب وقتی به اينجا می ‏رسد طبعاً مايل است از اين مطلب هم آگاه گردد.