بخشی از کتاب:

از نظر علم، جهان كهنه كتابي است كه اول و آخر آن افتاده است، نه‏ اولش معلوم است نه آخرش. اين است كه جهان بيني علمي، جزء شناسي‏ است نه كل شناسي. علم، ما را به وضع برخي اجزاي جهان آشنا مي‏ كند نه به شكل و قيافه و شخصيت كل جهان. جهان بيني علمي علما مانند فيل‏ شناسي مردمي است كه در تاريكي، فيل را لمس مي‏ كردند، آنكه گوش فيل‏ را لمس كرده بود فيل را به شكل بادبزن و آن كه پاي فيل را لمس كرده بود آن را به شكل ستون و آن كه پشتش را لمس كرده بود آن را به شكل تخت‏ مي ‏پنداشت.

نارسايي ديگر جهان بيني علمي از نظر تكيه گاه بودن براي يك ايدئولوژي‏ اين است كه علم از جنبه نظري، يعني از جنبه ارائه واقعيت آنچنانكه‏ هست و از نظر جلب ايمان به چگونگي واقعيت هستي، متزلزل و ناپايدار است. چهره جهان از يك ديدگاه علمي روز به روز تغيير مي ‏كند، زيرا علم‏ بر فرضيه و آزمون مبتني است نه بر اصول بديهي اولي عقلي فرضيه و آزمون ارزش موقت دارد، به همين جهت‏ جهان بيني علمي يك جهان بيني متزلزل و بي‏ثبات است و نمي ‏تواند پايگاه‏ ايمان واقع شود. ايمان پايگاه و تكيه گاهي محكم تر و تزلزل ناپذيرتر، بلكه تكيه گاهي كه رنگ جاودانگي داشته باشد مي‏ طلبد.

جهان بيني علمي، به حكم محدوديتي كه ابزار علم (فرضيه و آزمون) براي‏ علم جبراً به وجود آورده است، از پاسخگويي به يك سلسله مسائل اساسي‏ جهان شناسي كه خواه ناخواه براي ايدئولوژي پاسخگويي قطعي به آنها لازم‏ است، قاصر است، از قبيل: جهان از كجا آمده است؟ به كجا مي‏رود؟ ما در چه نقطه و موضع از مجموع هستي هستيم؟ آيا جهان از نظر زماني، اول و آخر دارد يا ندارد؟ از نظر مكاني چطور؟ آيا هستي در مجموع خود صحيح‏ است يا غلط؟ حق است يا پوچ؟ زشت است يا زيبا؟ آيا بر جهان سنتهاي‏ ضروري و لايتغير حاكم است يا هيچ سنت غير قابل تغييري وجود ندارد؟ آيا هستي در مجموع خود يك واحد زنده و با شعور است يا مرده و بي‏شعور، و وجود انسان يك استثناء و تصادف است؟ آيا موجود، معدوم مي‏ شود؟ آيا معدوم، موجود مي ‏شود؟ آيا اعاده معدوم ممكن است يا محال؟ آيا جهان و تاريخ عيناً مو به مو – هر چند پس از ميلياردها سال – قابل تكرار است (نظريه دور و كور)؟ آيا به راستي وحدت حاكم است يا كثرت؟ آيا جهان‏ تقسيم مي ‏شود به مادي و غير مادي، و جهان مادي بخشي كوچك از مجموع جهان‏ است؟ آيا جهان، هدايت شده و بيناست يا كور و نابينا؟ آيا جهان با انسان در حال داد و ستد است؟ آيا جهان در برابر نيكي و بدي انسان عكس‏ العملي نيك و بد دارد؟ آيا پس از اين حيات فاني يك حيات باقي وجود دارد؟ و امثال اين پرسشها.

علم در پاسخ همه اين پرسشها به « نمي‏دانم » مي‏ رسد، زيرا نمي ‏توان‏ اينها را آزمود. علم به مسائل محدود و جزئي پاسخ مي‏ دهد، اما از تصوير كلي جهان ناتوان است. با يك تمثيل مطالب راتوضيح مي ‏دهيم:

ممكن است فردي درباره تهران اطلاعات منطقه ‏اي و محلي داشته باشد، مثلاً جنوب تهران يا قسمتي از آن را دقيقاً و مشخص بشناسد به طوريكه بتواند از حافظه خود خيابانها و كوچه ها و حتي خانه‏ هاي آن منطقه را رسم كند، ديگري‏ منطقه ديگر را، سومي و چهارمي و پنجمي مناطق ديگر را به همين ترتيب‏ بشناسند بطوريكه اگر اطلاعات همه آنها را جمع آوري نماييم نسبت به جزء جزء تهران اطلاع كافي به دست مي ‏آوريم. ولي آيا اگر تهران را اين گونه‏ شناختيم، تهران را از هر جهت شناخته ايم؟ آيا مي ‏توانيم به اين وسيله‏ يك تصوير كلي از تهران به دست آوريم كه مثلاً آيا تهران در مجموع خود چه‏ شكلي دارد؟ آيا به شكل دايره است، مربع است، به شكل برگ درخت است؟ برگ كدام درخت؟ منطقه ‏ها با يكديگر چه روابطي دارند؟ خطوط اتوبوسراني كه چند منطقه را به يكديگر متصل مي ‏كند چه خطوطي است؟ آيا تهران در مجموع خود شهري زشت است يا زيبا؟ البته خير.