بخشی از کتاب:

يكى از علوم اسلامى، علم كلام است. علم كلام علمى است كه درباره عقائد اسلامى، يعنى آنچه از نظر اسلام بايد بدان معتقد بود و ايمان داشت بحث مى ‏كند، به اين نحو كه آنها را توضيح مى‏ دهد و درباره آنها استدلال مى‏ كند و از آنها دفاع مى‏ كند.

علماء اسلامى مى‏ گويند: مجموع تعليمات اسلامى سه بخش است:

الف – بخش عقايد، يعنى مسائل و معارفى كه بايد آنها را شناخت و بدانها معتقد بود و ايمان آورد، مانند مساله توحيد، صفات ذات بارى تعالى، نبوت عامه و خاصه، و برخى مسائل ديگر و البته فرق اسلامى در اينكه چه چيزهايى از اصول دين است و لازم است به آنها ايمان و اعتقاد داشت تا حدودى اختلاف نظر دارند.

ب – بخش اخلاق، يعنى مسائل و دستورهايى كه درباره « چگونه بودن ‏» انسان از نظر صفات روحى و خصلتهاى معنوى است: از قبيل: عدالت، تقوا، شجاعت، عفت، حكمت، استقامت، وفا، صداقت، امانت و غيره.

ج – بخش احكام، يعنى مسائل مربوط به كار و عمل كه چه كارهايى و چگونه بايد انجام شود؛ از قبيل نماز، روزه، حج، جهاد، امر به معروف و نهى از منكر، بيع، اجاره، نكاح، تقسيم ارث و غيره.

علمى كه متصدى بخش اول است « علم كلام » است، و علمى كه عهده‏ دار بخش دوم است « علم اخلاق » ناميده مى‏شود، و علمى كه بخش سوم را بر ذمه دارد « علم فقه » نام گرفته است.

در اين تقسيم آنچه مقسم واقع شده است « تعليمات اسلامى‏ » است ‏يعنى چيزهايى كه جزو متن اسلام است، نه علوم اسلامى كه امورى را هم كه مقدمه ‏اى است بر تحقيق درباره تعليمات اسلامى شامل مى ‏گردد مانند: ادبيات، منطق و احياناً فلسفه.

ثانيا در اين تقسيم جهت ارتباط تعليمات اسلامى با « انسان ‏» مورد توجه قرار گرفته است، چيزهايى كه مربوط است به عقل و انديشه انسان « عقايد » خوانده شده است و چيزهايى كه مربوط است به خلق و خوى انسان « اخلاق‏ » خوانده شده است و چيزهايى كه مربوط است به عمل و كار انسان « فقه‏ » نام گرفته است.

همچنانكه در درسهاى كليات علم فقه خواهيم گفت، علم فقه هر چند از آن وجهه نظر كه فقها بحث مى‏ كنند يك علم است، از وجهه ديگر مشتمل بر علوم متعدده است.

به هر حال علم كلام، علم عقائد اسلامى است. در گذشته به آن، علم « اصول دين‏ » يا علم « توحيد و صفات ‏» هم مى‏ گفته ‏اند.

آغاز علم كلام

درباره آغاز علم كلام و اينكه از چه وقت در ميان مسلمين پديد آمد نمى‏ توان دقيقاً اظهار نظر كرد. آنچه مسلم است اين است كه در نيمه دوم قرن اول هجرى پاره‏اى از مسائل كلامى از قبيل بحث جبر و اختيار و بحث عدل در ميان مسلمين مطرح بوده است و شايد نخستين حوزه رسمى اين مباحث‏ حوزه درس حسن بصرى متوفا در 110 هجرى است.

در ميان مسلمين دو شخصيت از شخصيتهاى نيمه دوم قرن اول نام برده مى‏ شوند كه سخت از اختيار و آزادى انسان دفاع مى ‏كرده ‏اند: معبد جهنى و غيلان دمشقى. در مقابل، افرادى بوده ‏اند كه طرفدار عقيده جبر بوده ‏اند. معتقدان به اختيار و آزادى به نام « قدرى ‏» و منكران آن به نام « جبرى ‏» معروف شدند.