بخشی از کتاب:

شناخت انسان كامل از نظر اسلام دو راه دارد: یك راه این است كه ببینیم قرآن در درجه اول و سنت در درجه دوم، انسان كامل را – اگرچه در قرآن و سنت تعبیر « انسان كامل » نیست و تعبیر « مسلمان كامل » و « مؤمن كامل » است – چگونه توصیف كرده اند. ولی به هرحال معلوم است كه مسلمان كامل یعنی انسانی كه در اسلام به كمال رسیده است، و مؤمن كامل یعنی انسانی كه در پرتو ایمان به كمال رسیده است. باید ببینیم قرآن یا سنت، انسان كامل را با چه مشخصاتی بیان كرده اند و چه خطوطی برای سیمای انسان كامل كشیده اند. از قضا در این زمینه، چه در قرآن و چه در سنت بیانات زیادی آمده است.

راه دوم شناخت انسان كامل، استفاده از بیانها نیست كه ببینیم در قرآن و سنت چه آمده است، بلكه این است كه افرادی عینی را بشناسیم كه مطمئن هستیم آنها آنچنان كه اسلام و قرآن می خواهد ساخته شده اند و وجود عینی انسانهای كامل اسلامی هستند؛ چون انسان كامل اسلامی فقط یك انسان ایده آل و خیالی و ذهنی نیست كه هیچ وقت در خارج وجود پیدا نكرده باشد؛ انسان كامل، هم در حد اعلی و هم در درجات پایین تر، در خارج وجود پیدا كرده است.

خود پیغمبر اكرم (صلی الله علیه وآله) نمونه انسان كامل اسلام است. علی (علیه السلام) نمونه دیگری از انسان كامل اسلام است. شناخت علی، شناخت انسان كامل اسلام است اما نه شناخت شناسنامه ای علی. گاهی انسان، علی را شناسنامه ای می شناسد: نامش علی، پسر ابوطالب، ابوطالب پسر عبدالمطّلب، مادرش فاطمه دختر اسد بن عبدالعُزّی، شوهر فاطمه، پدر حسن و حسین، در آن سال متولد شد، فلان سال از دنیا رفت، چنان جنگهایی كرد. اینها شناختهای شناسنامه ای است؛ یعنی اگر بخواهیم برای علی (علیه السلام) یك شناسنامه صادر كنیم و به شناسنامه او آگاه باشیم، شناسنامه اش اینهاست.