بخشی از کتاب:

موضوع بحث (عرفان حافظ) است. ديوان حافظ از قديم الايام يك ديوان عرفانى تلقى شده است البته دواوين عرفانى در شعر فارسى زياد است ولى نه خيلى زياد، و آنهايى كه واقعاً عرفان شناخته شده است به معنى اينكه تلقى ديگران اين بوده است كه گوينده واقعاً مرد عارفى بوده است و ادراكات و احساسات عارفانه خودش را در شعرش منعكس كرده است و وارد در عرفان بوده است، چنين ديوانهايى در زبان فارسى زياد نيست، غالباً مقلدند نه عارف، ولى البته هست، ديوان عطار مسلم ديوانى است عرفانى، اشعار عراقى اشعارى است عرفانى، (ديوان) مغربى ديوانى است عرفانى، و از همه معروفتر و شاخصتر دو ديوان است: ديوان مثنوى و ديوان حافظ.

ما اگر بخواهيم درباره عرفان حافظ صحبت كنيم، اول بايد به اين نكته توجه كنيم كه عرفان دو قسمت است: عرفان نظرى و عرفان عملى. اول عرفان عملى را ذكر مى كنيم.

عرفان عملى

 عرفان عملى عبارت است از سير و سلوك انسان، يا بيان سير سلوك انسان الى الله، و به عبارت ديگر بيان حالات و مقامات انسان در سير به سوى حق كه از اولين منزلى كه عرفا آن را (منزل يقظه) نام مى نهند، يعنى منزل بيدارى، (شروع مى شود) تا به آخرين منزل كه منزل وصول به حق است و آنها آن را تعبير به (توحيد) مى كنند؛ يعنى از نظر عارف توحيد حقيقى جز با وصول به حق حاصل نمى شود، يعنى توحيدهاى قبل از اين مرحله را عارف توحيد واقعى نمى داند. شما اگر منازل السائرين خواجه عبدالله انصارى را ملاحظه كرده باشيد – و اين كتاب اخيراً به فارسى هم ترجمه شده است – مى بينيد كه منازل سلوك را بيان كرده است به صورت صد منزل، و ده منزل ده منزل كرده است، از بدايات شروع مى شود تا به نهايات منتهى مى شود.

از نظر عرفا اين مسئله يك مسئله تجربى و آزمايشى است، يعنى در ميان علومى كه ما در گذشته داشته ايم، بيش از هر علم ديگرى شبيه به علوم امروزى از نظر متكى بودن به نوعى آزمايش عملى، و از همه نزديكتر، همين عرفان عملى است و احياناً فرنگيها هم اينها را به عنوان (تجربيات درونى) تعبير مى كنند. در همين بحثهاى آقاى دكتر عبدالرحمن بدوى هم كه تعبيرات ايشان غالباً تعبيرات فرنگى بود، يا تعبيراتى كه اقبال لاهورى دارد، كه باز تعبيراتى است كه از فرنگيها گرفته است، در مورد اين سير و سلوك معنوى تعبير به (تجربه درونى) مى كنند، و اين از نظر روان شناسى يك وادى ناشناخته اى است، و هر روان شناسى نمى تواند روان شناسى عرفانى را درك كند زيرا تا كسى عملاً به دنياى روح وارد نباشد چه را مى خواهد آزمايش كند؟