بخشی از کتاب:

اشكال در مسئله « اسلام و مقتضيات زمان » اشكال همزيستي و هماهنگي دو شي‏ء است كه در طبيعت خودشان بر ضد يكديگرند، يكي از اين دو در طبيعت‏ خودش ثابت و لايتغير است، و ديگري در طبيعت خودش متغير و سيال و ناثابت است، اسلام به حكم اين كه ديني است نسخ ناپذير، تغيير ناپذير و جاوداني است، و از طرف ديگر مقتضيات زمان به حكم اين كه در زمان‏ قرار گرفته است و هر چه كه در زمان قرار مي ‏گيرد – و از آن جمله مقتضيات‏ و شرايط زندگي بشر – ناثابت و متغير است و به يك حال باقي نمي‏ ماند، [تغيير مي‏ پذيرد]، در اين صورت دو چيز كه يكي خاصيت ذاتي اش ثبات‏ است و ديگري خاصيت ذاتي اش تغيير و تحول است، چگونه مي‏ توانند با يكديگر همزيستي و هماهنگي داشته باشند؟ و بالاتر [اينكه] آنكه ثابت‏ است بخواهد هادي و راهنماي آن چيزي باشد كه متغير است! در حالي كه اين‏ ثابت حتي نمي‏ تواند پا به پاي آن متحول باشد، چون حركتي ندارد، چگونه مي‏ تواند راهنما و هادي آن باشد؟

اينجاست كه طبعاً اين تضاد و تناقض در مي ‏گيرد، يا ثابت بايد متغير را همشكل خودش بكند، يعني زمان را متوقف كند و مانع تغييرات و تحولات‏ زندگي بشر بشود، و يا بايد كه اين متغير آن ثابت را همرنگ و همشكل‏ خودش بكند، يعني دائماً در آن، تغييرات و نسخها و اصلاحها و آرايشها و پيرايشهايي ايجاد كند، و هيچكدام از اينها واقعاً هماهنگي و همزيستي‏ نيست اين [بود] اشكال.

[در جواب] به طور اجمال مي ‏گوييم نه اسلام – كه مي ‏گوييم ثابت است – به مفهوم مطلق ثابت است كه هيچگونه تغييري در قوانينش وجود ندارد، و نه شرايط و مقتضيات زمان به اين شكل است كه غالباً تصور مي ‏شود كه لازمه‏ زمان اين است كه همه چيز تغيير كند، يعني در اسلام عناصري ثابت و عناصري متغير وجود دارد همچنانكه در زمان هم عناصري ثابت و عناصري متغير [وجود دارد]، عناصري كه بايد ثابت بماند و عناصري كه بايد تغيير كند و آن تغييرها بايد در كادر آن عناصر ثابت رخ دهد، و اگر تغييرهاي زماني‏ در كادر آن عناصر ثابت رخ بدهد، تغييرات زمان، پيشروي و تكامل است و اگر خارج از آن كادر ثابت صورت بگيرد، تغيير هست ولي تكامل نيست، بلكه انحراف و سقوط است.