بخشی از کتاب:

در هر عصر و هر ملت، تمدن محصول كوشش،‌ امتياز، و مسئوليت يك اقليت است. مورخي كه با نفوذ مبرم عقايد سخيف آشناست، خود را به يك آيندة درخشان براي موهوم‏ پرستي خوشدل مي‏ سازد؛ او انتظار ندارد كه كشورهاي كامل از مردان ناقص به وجود آيند؛ و نيز بر اين امر واقف است كه فقط عدة كمي از افراد هر نسل ممكن است چنان از قيد رنجهاي اقتصادي آزاد باشند كه بتوانند با قدرت و فراغ خاطر، به جاي پيروي از افكار گذشتگان يا قاطبة‌ مردم زمان خويش، به استقلال بينديشند. مورخ همچنين شاد خواهد شد اگر بتواند در هر دوره‏اي چند مرد و زن بيابد كه به نيروي مغز خويش، به بركت زاده شدن در يك خاندان متنعم، يا زيستن در شرايط مساعد، خود را از قيد خرافات، علوم غريبه، و زودباوري رها ساخته و به درك هوشمندانه و صادقانة جهل بي پايان خويش بركشانده باشد.

بنابر اين، در ايتالياي دوران رنسانس، تمدن منحصر بود به معدودي از كسان كه آن را مي‏پروردند و خود از آن بهره ‏مي ‏گرفتند. مرد ساده ذهن عادي، كه لژيون ناميده مي‏شد، زمين را مي‏كاشت و معادن را استخراج مي‏كرد، گردونه مي ‏كشيد و بار مي ‏برد، از بام تا شام رنج مي ‏برد، و شب هنگام چنان كوفته بود كه ياراي فكر كردن نداشت. اين مرد عقايد، دين، و پاسخهاي خود را به معماهاي زندگي از جو اطراف خود مي ‏گرفت، يا آنها را با كلبة اجدادي خود به ارث مي‏ برد؛ مي‏ گذاشت ديگران او را وادار مي‏ كردند براي آنها كار كند. او نه تنها شگفتيهاي دلفريب، الهامبخش، آرامده، و مسحوركنندة الهيات نقلي را، كه هر روز خاطره‏اش به وسيلة بلا، تلقين، و آثار هنري تجديد مي‏ شد،‌ مي ‏پذيرفت، بلكه در دستگاه فكر خود اعتقاد به اجنه،‌ جادوگري، پيشگويي، طالع‏بيني، پرستش آثار قدسيان، و معجزه ‏جويي را، كه به اصطلاح يك مابعدالطبيعة مطرود از جانب كليسا را تشكيل مي‏ داد، به آن الهيات مي ‏افزود. كليسا اين عقايد را به منزلة مسئله‏ اي تلقي مي ‏كرد كه گاه از بي‏ ايماني بيشتر موجب مزاحمت بود. در حالي كه مرد متشخص در ايتاليا نيم ‏قرن يا بيشتر از همگنان خود در آن سوي آلپ جلو بود، مرد عادي در جنوب كوه هاي آلپ همان اندازه خرافه‏ پرست بود كه اقرانش در شمال آن كوه ها.

غالباً خود اومانيستها به « همزاد » يا « نگهبانان غيبي محل » معتقد بودند و نوشته‏ هاي به سبك ‏سيسرون خود را با روح جنون ‏آساي محيط خويش مي‏ آميختند. پودجو شادمانه از عفريتهايي سخن مي‏ گويد كه مانند سواران بي ‏سري كه از كومو به آلمان هجرت مي‏ كردند، ‌يا از تريتونهاي ريشويي كه از دريا برمي‏ خاستند تا زنان زيبا را از ساحل بربايند ياد مي ‏كند. ماكياولي، كه سخت نسبت به دين بدبين بود، به امكان « پر بودن هوا از ارواح » اشاره كرد و اعتقاد خود را به اين امر كه وقايع بزرگ با نشانه ‏هايي از صور عجيب، پيشگويي و الهام،‌ و علايم آسماني اعلام مي ‏شوند ابراز داشت.